Ekonomija
Siva ekonomija kao stil života: Svaki treći građanin trguje bez dobijenog računa
21.2.2021 07:59 | Indikator.ba
Četiri države Jugoistočne Europe: Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Hrvatska i Srbija suočavaju se sa velikim obimom sive ekonomije koja se procjenjuje na 27,1% BDP-a u Hrvatskoj, i približno 30% u ostale tri države, što je znatno iznad prosjeka EU koji iznosi 17,9%.

Ovo se navodi u opsežnoj studiji Rasvjetljavanje ekonomije u sjeni: Istraživanje neformalne ekonomije u četiri države Jugoistočne Evrope”koju je uradio Centar za politike i upravljanje

Istraživanje je sprovedeno u navedenim zemljama regiona putem anketiranja 4064 punoljetna ispitanika tokom maja i juna 2019. godine, a zasniva se na analizi percepcije i stavova prema: kvalitetu institucija, nivou oporezivanja, otkrivanju i kažnjavanju nelegalnih radnji, kao i poreznom moralu, odnosno pravdanju djelovanja u sivoj ekonomiji.

Nalazi istraživanja ukazuju da je u sve četiri države prisutan rad “na crno” i djelomično neprijavljeni rad koji znači da se dio plate isplaćuje u koverti. 25,8% građana Srbije poznaje bar jednu osobu koja radi na crno ili dio plate prima u koverti, dok u ostale tri države ovaj postotak varira od 16,3% u Hrvatskoj do 18,7% u Crnoj Gori.
Rad na crno ili djelimično neprijavljeni rad je osjetljiva tema, što bi značilo se da su stvarne stope vjerovatno više.

Rezultati istraživanja ukazuju i na visoku učestalost neformalne kupovine roba i usluga. 32,3% građana Crne Gore nabavlja robu i usluge bez dobijanja računa, a u ostale tri države ovaj postatak varira od 20,5% u BiH do 28,8% u Srbiji.
Oko 25% populacije regije opravdava rad na crno i kupovinu bez dobijanja računa. Ako osoba djeluje u okruženju u kojem je rašireno opravdavanje neformalnog djelovanja, veća je i vjerovatnoća da će se ta osoba upustiti u aktivnosti u domenu sive ekonomije. Veća vjerovatnoća uočavanja i više kazne obeshrabljuju upuštanje u neformalne aktivnosti, ipak više od 40% populacije regije nema povjerenja u rad inspekcija pri otkrivanju rada na crno i neformalne kupovine.Također, više od 40% populacije regije smatra da su sankcije blage za otkrivanje ovakvog djelovanja.


Većina radnika u sivoj ekonomiji zarađuje do EUR 300 neprijavljenih sredstava mjesečno. Udio je u rasponu od 41% u BiH do 52% u Crnoj Gori. Istovremeno neprijavljene ekonomske aktivnosti predstavljaju značajan izvor prihoda za mnogo građana zemalja koje su bile predmet istraživanja.

Udio kupaca proizvoda i usluga od neregistrovanih pružaoca na neformalnom osnovu je između 20,5% u BiH do 32,3% u Crnoj Gori. Postotak kupaca proizvoda i usluga iz neregistrovanih izvora varira između 18,2% u Hrvatskoj do 33,7% u Crnoj Gori.
Cigarete su najčešće neformalno kupljen proizvod u regionu, osim u slučaju Srbije. Među populacijom koja je uključena u neprijavljenu trgovinu udio onih koji kupuju cigarete bez računa ili kroz neformalne kanale trgovine varira od 15% u Srbiji do 69% u Crnoj Gori.
Odjeću kupuje neformalno između 29% (Hrvatska) i 52% (Crna Gora) populacije uz priznavanje učešća u neformalnoj trgovini. Sasvim je uobičajeno izbjegavati plaćanje poreza kada se nabavlja hrana, ogrjev, vrši kupovina ili popravak vozila, vrši kupovina alkoholnih pića i medicinskih i kozmetičkih usluga i roba.
Većina onih koji kupuju proizvode putem neformalnih kanala prodaje troše male iznose na takvu kupovinu. Sa druge strane, postotak onih koji troše više od EUR 100 mjesečno na neprijavljenu kupovinu varira od 11% u BiH do 22% u Crnoj Gori. Između 46,3% (BiH) i 66,4% (Hrvatska) populacije pripisuje neformalnu kupovinu primarno višim cijenama robe koja se kupuje preko formalnih kanala prodaje.

Poreski klin oporezivanja rada u četiri posmatrane zemlje je u rasponu od 38,8% u Hrvatskoj do 40,3% u Crnoj Gori, što je iznad prosjeka OECD-a koji iznosi 36,1%.
Niska progresivnost oporezivanja rada u posmatranim ekonomijama, izuzev Hrvatske, predstavlja prepreku formalnom zapošljavanju niskokvalifikovane radne snage, zaključuje seu istraživanju.
Facebook Twitter Print